گروه تاریخ مهردشت

درس اول ،روش مطالعه در تاریخ
در تاریخ بیشتر با روش مشاهده غیرمستقیم به مطالعه ي پدیده ها پرداخته می شود، زیرا موضوع مطالعات تاریخی در دسترس پژوهشگر نیست و مربوط به گذشته است. تقریباً کلیه پدیده هاي تاریخی هم که در گذشته وجود داشته انداکنون وجود ندارند.
به همین جهت تنها راه مطالعه گذشته ها مشاهده ي غیر مستقیم است که با کمک ابزارها و روش هاي ویژه بااستفاده از اخبار و آثار صورت می گیرد و چون این کار با عقل صورت می گیرد به آن تجربه ي عقلی می گویند .
تفاوت پدیده هاي تجربی و تاریخی:
پدیده هاي تجربی قابل تکرار و تجربه هستند در حالی که پدیده هاي تاریخی از نوع تجربه غیرقابل تکرار هستند.
در علوم تجربی امکان مطالعه و بررسی پدیده ها با استفاده از معیارهاي قابل اندازه گیري وجود دارد. و این کاربارها انجام می پذیرد تا به قانون منجر می شود. قانون علمی که قابل تعمیم بر تجربه هاي همانند می باشد.
نتایج مطالعات تاریخی
وقتی انسان به گذشته خود می نگرد نمی تواند از احساسات ، عواطف ، علایق و اهداف خود برکنار باشد . همچنین درباره علل و انگیزه اعمالی که در گذشته صورت گرفته نمی توان به طور همه جانبه اظهار نظر کرد.به همین جهت نتایج مطالعات تاریخی افراد مختلف درباره ي یک موضوع واحد کاملاً یکسان نیست و ممکن است با هم تفاوت داشته باشند. بنابراین نتایج حاصل از مطالعات پدیده هاي تاریخ ، نسبی است.
براي کسب اطلاعات از گذشته ها چهار دسته از منابع اطلاعاتی وجود دارند که عبارتند از:
1-منقولات 2- محسوسات 3 - مکتوبات 4- معقولات
منقولات شامل: داستان ها- افسانه ها- خاطرات شفاهی- ضرب المثل ها به ویژه اسطوره ها (منقولات با گذشت زمان به صورت مکتوبات در می آیند.)
محسوسات شامل:بناها-ابزارها -نقش ها - سکه ها
مکتوبات شامل :هر نوع نوشته –کتابها- نامه ها-مجله ها - سفرنامه ها- کتیبه ها -سند ها -نامه ها و مانند آنهاست.
معقولات هر نوع استنباطی است که انسان از طریق استدلال یا تخیل براي درك گذشته یا تکمیل و تصحیح اطلاعات خود درباره گذشته انجام می دهد.
تاریخ بعنوان حافظه جامعه بشري:
جامعه بشري گذشته طولانی داشته ، آینده طولانی خواهد داشت و مرز بین گذشته و آینده حال می باشد.
است. حال زمان ناپایداري است که به گذشته تبدیل می شود و آینده در بردارنده« امکان ها » و « امیدها » گذشته در برگیرنده همه ي رخدادهاي واقعی است به همین جهت ثروت حقیقی بشر که همان تمدن است از گذشته به ما رسیده است.
مورخ کیست؟
نقال و قصه گو: کسانی که وقایع تاریخی را فرا می گرفتند و آن را با بیانی شیرین و با گرمی و شور خاصی براي دیگران بیان می کردند .
نقال و قصه گوها داراي حافظه قوي بودند تا آنچه را دیده یا شنیده بودند به حافظه بسپارند.
معمولاً افراد دنیا دیده و کهن سال حافظ خاطره ي تاریخی و سنت هاي مردم جامعه خویش می شدند.و تا زمانی که خط اختراع نشده بود نقالان و سنت گرایی کهنسالان مهم ترین عوامل حفظ و توجه انسان به تاریخ بود.سنت گرایی مهم ترین نتیجه توجه به تاریخ بود.
واقع نویس یا تاریخ نویس: پس از اختراع خط علاوه بر نقالان و قصه گویان عده اي به عنوان واقعه نویس یا تاریخ نویس به نوشتن شرح رخدادها می پرداختند.آنان علاوه بر شرح رویدادها به ثبت تاریخ (زمان وقوع) آنها نیز توجه داشتند.
آنها علاوه بر تاریخ نویسی منجم نیز بودند و به محاسبه و تنظیم تقویم نیز می پرداختند.
تاریخ در لغت به معناي تعیین وقت و وقوع یک رویداد است اما در مفهومی گسترده علاوه بر تعیین وقت و وقوع یک رویداد به شرح ، تحلیل و تفسیر آنها نیز می پردازد.
پژوهشگر تاریخ :کسانی که به تحقیق مطالب کتابهاي تاریخی و تصحیح و تحلیل آن ها می پردازد.
اهمیت کار مورخ:
1 -ثبت، حفظ و انتقال اخبار مهم به دیگران
2-بازگویی و شرح و توضیح تاریخ ( رابطی میان حال و گذشته)
صفات مورخان
اولین صفت :راستگویی ، مورخی که دروغ بگویید موجب تغییر و تحریف در تاریخ می شود. راستگویی مورخ به معناي امانتداري او در نقل صحیح رخدادهاي تاریخی است.بهترین مورخان کسانی هستند که در نقل تاریخ راستگو باشند.
دومین صفت: حقیقت جویی، او با مطالعه در وقایع و سرگذشت افراد و جوامع به قضاوت درباره ي آنها می پردازد.بهترین خصوصیتی که یک قاضی باید داشته باشد عدالت است.
سومین صفت: عدالت سومین صفت یک مورخ به عنوان قاضیِ اعمالِ گذشتگان ،عدالت اوست.
چهارمین صفت :دانش گسترده، مورخ علاوه بر مطالعات تاریخی باید به علوم مرتبط با تاریخ نیز دسترسی داشته باشد جغرافیا، ادبیات، فلسفه،جامعه شناسی، باستان شناسی، علوم سیاسی مهم ترین علوم انسانی مرتبط با تاریخ هستند. به عنوان مثال به کمک ادبیات مورخ به فهم درست متون قدیمی تاریخی و درك مطلب تاریخی نهفته در آثار ادبی دست می یابد. بنابراین مورخ بودن بدون اطلاع از دیگر علوم انسانی غیر ممکن است.
دانش مورخ هنکامی تکمیل می گردد که علاوه بر علوم انسانی از دستاوردهاي علوم دیگر نیز استفاده کند . زیست شناسی ، زمین شناسی، شیمی ،پزشکی و نجوم هر یک داراي دستاوردهایی هستند که براي مورخ مفید است.مورخ با کمک علم نجوم، تقویم و زمان را می شناسد. به وسیله ي زمین شناسی، مورخ از عمر زمین و تاریخ آن مطلع می شود.
پنجمین صفت:داشتن قدرت اندیشه و تفکر (تجزیه و تحلیل) بدون اندیشه و تفکر کار مورخ بیهوده و بی فایده است .
ششمین صفت:توانایی نوشتن درست ،تا بتواند دستاورد پژوهش خویش را به گونه اي مطلوب عرضه کند.

مراحل تدوین یک کتاب تاریخی

1 )انتخاب موضوع 2) جمع آوري اخبار و اطلاعات (منابع اطلاعاتی گذشته) 3) گزینش(سنجش) اخبار( شرط اساسی دقت و حوصله ) 4) تنظیم مطالب(بر اساس زمان وقایع و ارتباط میان آنها)تجربه و توانایی فکري مورخ نقش اساسی دارد. 5) بررسی و تفسیر (معقولات) 6) نگارش (اظهار نظر ،نتیجه گیري و توضیحات)

درس دوم :زمان و اهمیت آن درتاریخ
بررسی یک رویداد بدون توجه به زمان وقوع آن منجر به درك نادرست یا ناقص از آن پدیده خواهد شد. زمان یکی  از اصول اساسی علم تاریخ است.
مهم ترین عمل هوشمندانه در تاریخ ، زمان شماري است.(مارتین نیلسون)
بنیادي ترین پرسش هاي مورخان به هنگام بررسی یک رویداد عموماً عبارتند از :
-1 واقعه در چه زمانی اتفاق افتاد؟ 2- واقعه در کجا روي داد؟ 3- واقعه چگونه و چرا روي داد؟
مورخان براي بررسی دقیق تر رویدادهاي تاریخی ، به طور اعتباري به تقسیم بندي هایی از زمان گذشته دست زده اند.:قرن – هزاره- دوره -دوره پیش از تاریخ – دوره تاریخی.
تقسیم زمان از نظر مورخان و زمان شناسان:
1-زمان هاي کوتاه که با ساعت اندازه گیر ي می شود مانند : ثانیه ، دقیقه ، ساعت و ...
2- زمان هاي طولانی که در تقویم ها و گاه شمارها آمده اند. مانند: هفته ، ماه ، سال و ...
3- دوران هاي زمان شمار تاریخی که از سالهاي متمادي تشکیل شده اند . مانند قرن ، هزاره ، دوره و ...
پیدایش تقویم و اهمیت آن در زندگی بشري
چگونه توجه انسان به عامل زمان جلب شد و درك انسان از این پدیده چگونه بود؟
اولین توجه انسانها ي اولیه به زمان ، گردش شبانه روز بود.
دومین عامل توجه انسان به زمان قمر(ماه)بود.
سپس انسان اولیه متوجه تکرار منظم بعضی از امور طبیعی از جمله و تغییرات فصلی ،فصل شکوفه و بهار ،رسیدن میوه ها ،یخبندان و...شد. محاسبه و اندازه گیري زمان کاشت و برداشت و زمان آبیاري ضرورت توجه دقیق تر به زمان و ساختن وسیله اي  براي اندازه گیري را جدي تر کرد.
بنابراین دستگاه اندازه گیري زمان(تقویم)ساخته شد که با گسترش علم نجوم و ریاضیات کامل تر شد.
تقویم: نظامی است که انسان براي محاسبه و اندازه گیري زمان طولانی و به خصوص سال و ماه اختراع کرده است.
کاربرد مهم تقویم: محاسبه و اندازه گیري دقیق زمان
مبدأ تقویم : هر تقویم داراي مبدأیی است و بدون وجود مبدأ سنجش زمان امکان پذیر نیست.
مهم ترین مبدأهاي تقویم در جهان
1- مبدأ دینی : مسیحی – هجري – یهودیان
2- مبدأ ملی و قومی : شاهنشاهی
3-مبدأ مبتنی بر حوادث طبیعی: سومریان قبل از طوفان و بعد از طوفان
4- مبدأ نجومی : طلوع ستاره اي خاص ، خسوف یا انفجار سیاره اي (چون خالی از تعصب و حب و بغض هاي قومی ،نژادي و دینی )
مهم ترین کاربردهاي تقویم
مناسبت هاي دینی (ایام حج ، روزه و ...) و ملی
تنظیم دفترهاي بودجه سالیانه
تنظیم زمان دریافت مالیات و خراج
تنظیم و تعیین زمان پرداخت مخارج و هزینه هاي دولت
تعیین و تنظیم زمان قراردادها و عهد نامه ها
تعیین زمان جنگ و زمان هاي سعد (فرخنده)و نحس (شوم)
نگاهی به برخی از تقویم هاي جهان
در میان رودان گاه شماري خورشیدي و قمري مرسوم بوده است.(سال آن شمسی و ماه آن قمري بود)
بابِلی ها (پیشگامان علم گاه شماري و نجوم) تقویمی درست کردند که بعدها مصریان و هخامنشیان تقویم خود را    بر اساس آن ترتیب دادند.
درگاه شماري بابلیان مبدأ شمارش سالها ، جلوس پادشاه بود.
در تقویم بابلی سال به 12 ماه 30 یا 29 روز تقسیم می شد.
نخستین ماه تقویم بابلی نیسانو بود ماه دوازدهم ، ادارو نام داشت.
براي از بین بردن اختلاف سال خورشیدي و قمري هر سه سال یک ماه سیزدهمی به نام آداروي دوم می افزودند.
گاه شماري مصري
چون مصریان در نجوم و ریاضیات پیشرفته بودند پیشرفت زیادي در گاه شماري داشتند.
مبناي تقویم ژولیانی (قیصري) و تقویم میلادي امروز بر اساس تقویم مصري است.
مصریان سال را 365 شبانه روز و یک چهارم حساب می کردند.سال آن ها 12 ماه 30 روزه بود که بر روي هم 360 شبانه روز می شد و 5 روز اضافی (اپاگومن) سال را به آخر ماه دوازدهم می افزودند.
بنابرین تقویم مصري 11 ماه 30 روزه و ماه دوازدهم آ نها 35 روزه بود و با حساب یک چهارم روز در هر سال باگذشت سه سال در سال چهارم ماه 35 روزه را 36 روز حساب می کردند.
مبدأ تقویم در این کشور مقارن با سلطنت هر پادشاه بود.
تقویم رومی
در این تقویم هر سال داراي 10 ماه بود و هر ماه به نام یکی از پهلوانان و خدایان اساطیري رومی نام گذاري می شد.بعدها 2 ماه به 10 ماه اضافه شد.
از آنجا که سال رومی ها شمسی و ماه آنها قمري بود اختلاف 11 روزه آنها باعث بی نظمی هاي فراوانی می شد تااینکه در زمان ژولیوس سزار (قیصر روم) اصلاحاتی در این تقویم صورت بگیرد.
این تقویم تا 1500 سال بعد رواج داشت تا اینکه در زمان پاپ گرگوار سیزدهم اصلاحاتی در این تقویم صورت گرفت . این تقویم که به تقویم گریگواري شهرت دارد هنوز هم مورد استفاده بعضی از کشورهاي مسیحی می باشد.
تقویم قمري: تقویم رایج در بیشتر کشورهاي اسلامی می باشد. مبدأ این تقویم اول محرم سال هجرت پیامبر می باشد که مبتنی بر حرکت ماه به دور زمین است که 12 ماه 30 یا 29 روزه دارد . سال قمري 354 روز و سال کبیسه آن 355 روز می باشد.
سال کبیسه: نخستین بار کبیسه در سال 46 ق .م. در زمان ژولیوس سزار روم صورت گرفت.
پیشینه تقویم در ایران:
پیشینه تقویم و گاه شماري در ایران به قبل از هخامنشیان بر می گردد.
در دوره هخامنشیان گاه شماري شمسی قمري بابلی رایج بود.
از ویژگی هاي این تقویم این بود که آغاز سال با آغاز پاییز یکی بود و اولین ماه سال با جشن هایی هم زمان می شد.:مبدأ این تقویم آغاز سلطنت هر شاه بود.
بعدها داریوش یکم این نوع گاه شماري را منسوخ و گاه شماري اوستایی را بجاي آن رایج گردانید.در این گاه شماري هر سال 12 ماه 30 روزه و 5 شبانه روز که به عنوان پنجه (پنجه دزدیده ،خمسه مسترقه ،بهیزك کوچک) به آخر سال می افزودند.
در تقویم اوستایی نام روزها و ماهها مربوط به خدایان و ایزدان است.ماههاي تقویم رسمی رایج کشور ما برگرفته از تقویم اوستایی است.
گاه شماري در زمان اشکانیان:در دوره اشکانیان روز و ماه تقویم اوستایی بکار می رفت.
اما سال را بر اساس مبدأ خودشان یعنی تأسیس حکومت اشکانیان ( 247 قبل از میلاد )شمارش می کردند.ماههاي دوران اشکانیان اسامی اوستایی است که هم اکنون نیز متداول است مانند فروردین ، اردیبهشت و ... اسفند.
گاه شماري در زمان ساسانیان:
در دوره ي ساسانیان گاه شماري زردشتی اوستایی رایج شد.
مبدأ : مبدأ تقویم در دوره ساسانیان آغاز پادشاهی و جلوس هر پادشاه بر تخت بود.
تقویم ساسانیان را 365 شبانه روز حساب می کردند.در هر 4 سال یک شبانه روز و در هر 120 سال 30 شبانه روز از سال شمسی حقیقی عقب می افتاد.بعد از 120 سال یک ماه به ماه دوازدهم می افزودند و آن سال سیزده ماه می شدکه به نوبت دو فروردین ،دو اردیبهشت، دوخرداد ، الی آخر... می شمردند ، سال کبیسه را بهزیک نامیده که به مناسبت آن جشن می گرفتند . عقب رفتن نوروز با این ترتیب از 30 روز تجاوز نمی کرد.این ماه را بهیزك )کبیسه)بزرگ می نامیدند.
تقویم یزدگردي:تاریخی که بعد از اسلام براي ترتیب سال و ماه بین پارسیان معمول شده بود تاریخ یزدگردي نام داشت که مبدأ آن را آغاز سلطنت یزدگرد سوم حساب می کردند .کبیسه کردن تاریخ از اواخر دوران ساسانیان دربوته فراموشی قرار گرفت به همین جهت در زمان خلفاي بنی عباس براي زارعین و مالکین از حیث پرداخت مالیات اشکالاتی بوجود آمد.
تقویم جلالی تقویم جلالی یا ملکی تقویمی است که در زمان سلطنت جلال الدین ملکشاه سلجوقی تدوین شد. به دلیل اجرا نشدن کبیسه هاي صحیح تقویم یزدگردي و مصادف نشدن آغاز سال ایرانی با آغاز بهار ، ملکشاه جلال سلجوقی هیأتی را که عمر خیام هم در آن حضور داشت (عمرخیام ،میمون بن نجیب واسطی ،ابوالمظفر اسفزاري و عباس لوکري )مأموراصلاح تقویم کرد ،که تقویم فعلی فصلی ایران بر همان پایه است .
سال جلالی از اول بهار آغاز می شود و سال را به فصول چهار گانه تقسیم کرده اند.
به علت نقش علمی بسیار خیام به تقویم خیامی هم شهرت یافت.تقویم جلالی یکی از دقیق ترین تقویم هاي جهان می باشد.
تقویم اویغوري(ترکی،مغولی،ختایی،غازانی)
با تسلط قوم مغول این تقویم رواج یافت. تقویم ایغوري یا مغولی ، تقویم شمسی قمري است و ماههاي قمري آن 29 یا 30 شبانه روز و داراي یک دوره دوازده ساله به نام حیوانات است.
پادشاهان صفوي و قاجار این تقویم را رسمی اعلام کردند ولی از سال 1304 هجري شمسی استفاده از آن منع وبکلی منسوخ شد.
تقویم رسمی ایران:
تقویم رسمی ایران بر اساس تقویم جلالی است که موجب قانون مورخ یازدهم فروردین ماه 1304 هجري شمسی 1343 هجري قمري بر قرار گردید ،طبق آن اولین روز بهار آغاز هر سال است اسامی ماهها از ماههاي قبل از اسلام اقتباس شده که عبارت است از :
فروردین -اردیبهشت -خرداد - تیر -مرداد -شهریور -مهر-آبان – اذر - دي – بهمن – اسفند.
شش ماه اول سال هریک داراي 31 شبانه روز و پنج ماه دیگر هر یک داراي 30 شبانه روز و اسفند در سال هاي  عادي داراي 29 و در سال هاي کبیسه داراي 30 شبانه روز است. طبق ماده دوم قانون مذکور سالهاي اویغوري که در تقویم هاي سابق معمول بود منسوخ گردید .

ماده تاریخ: کلمه ،جمله ، بیت یا مصراعی است که مجموع حروف آن به حساب ابجد مطابق با تاریخ واقعه اي تاریخی و یا رویدادي خاص باشد.« سلطان اعظم »: ماده تاریخ بر تخت نشستن شاهرخ میرزا افشار

درس سوم : مکان در تاریخ
مکان : بررسی و مطالعه ي بستر جغرافیایی رویدادها از بنیادها و ارکان علم تاریخ می باشد.زیرا هر واقعه اي در بستر جغرافیایی رخ می دهد.
فایده مطالعه مکان: مطالعه و مشاهده دقیق محل و مکان وقوع رویدادها ، مورخان را براي درك بسیاري از ابعادحیات اجتماعی زندگی گذشته انسان آماده تر می کند.
تقسیم زمین بر اساس آب و هوا:
1- آب و هواي گرم 2- آب و هواي معتدل 3- آب و هواي سرد
هر یک از این محیط ها با توجه به ویژگی هاي خاص خود بر زندگی ساکنان خود تأثیر می گذارند.
تأثیر جغرافیا بر محیط:
1- محیط جغرافیایی از بدو خلقت انسان ، بر زندگی و فعالیت هاي او تأثیر داشته است. ولی با پیشرفت علم و فناوري از تأثیر آن کاسته شده است.
2- پدیدهاي جغرافیاي مانند رودخانه هاي نیل ، دجله و فرات کارون و سند جمعیت فراوانی در خود جذب کرده تمدنهاي بزرگی را بوجود آوردند.
3- زندگی ایلی و اقتصاد مبتنی بر دامداري در مکان هایی توسعه یافته اند که داراي مراتع سرسبز و چراگاههاي وسیع و باران کافی بودند.
4- سواحل مناسب دریاها ، موجب توسعه اقتصاد مبتنی بر تجارت دریایی و صیادي شده است. ظهور تمدن دریایی مانند : فنیقی ، یونانی و کارتاژي.
5-توسعه زندگی صحراگردي و تکیه بر زندگی عشیره اي و قبیله اي از شرایط آب و هوایی مناطق گرم و خشک است.
6 -مناطق پرجمعیت در نیم کره ي شمالی قرار گرفته اند.
برخی از جغرافی دانان و مورخان بین ظهور تمدن هاي مصر ، یونان و روم و ایران باستان و وضعیت آب و هوایی آن ها نوعی ارتباط قائل هستند.
هانتینگتن معتقد است شرایط آب و هوا در رشد و شکوفایی تمدنها نقش اساسی و مهم ایفا کرده است.
بجز شرایط آب و هوایی وضعیت جغرافیاي سرزمین ها در ایجاد ارتباط با سرزمین هاي دیگر تأثیرگذار بوده است:رودهاي قابل کشتیرانی ، گذرگاههاي کوهستانی ، جلگه ها و دشت هاي باز و رشته کوههاي کم ارتفاع ، همواره باعث تسهیل ارتباطات بین جوامع و گاه وقوع رویداد هاي مهم تاریخی نظیر مهاجرت ها و جنگ ها و یا ظهور تمدن ها شده اند.
از طرفی عوامل دیگر جغرافیایی مانند ، رشته کوه ها ، اقیانوس ها و دریاهاي پهناور، رودخانه هاي یخ زده، صحراهاي سوزان و بی آب و علف ، مرداب ها و باتلاق ها و درههاي عمیق جریان ارتباطات بین جوامع را در گذشته کند و یا متوقف ساخته است.
پیوند جغرافیا و تاریخ
یکی از بنیادي ترین سؤالات مورخان در بررسی یک رویداد، آگاهی از مکان وقوع آن است .زیرا همواره رویدادهاي تاریخی در برشی از زمان و در صحنه اي به نام مکان ظهور پیدا می کنند.
هرودوت مورخ یونانی ،پدر علم تاریخ، بسیاري از سرزمین ها را از نزدیک مشاهده کرده است.
مسعودي مورخ مسلمان براي مشاهده محل وقوع رویداد هاي تاریخی دست به مسافرت دور و دراز ي زده است.
دلایل توجه فرمانروایان کشورها ، تجار و... به اطلاعات جغرافیایی
1- آگاهی از موقعیت جغرافیایی مانند وضع چراگاهها ، مراتع و... جهت اداره حکومت نظیر تعیین مالیات و خراج
2- به منظور اهداف نظامی و سیاسی( اطلاع از گذرگاهها ، تنگه ها و کمین گاههاي نظامی، منابع آذوقه و...)
3-آگاهی از شبکه راه هاي زمینی و دریایی جهت انجام امور تجاري و اقتصادي ، زیارت اماکن مقدسه و علم آموزي
زمانی به فهم درستی از رویداد تاریخی دست می یابیم که در مطالعه رویداد تاریخی به بررسی موقعیت تاریخی نیز بپردازیم.
در بررسی تاریخ سیاسی ، اقتصادي و نظامی ایران توجه به پدیده جغرافیایی اهمیت فراوانی دارد.
شبکه راهها(جاده ابریشم، آبراههاي مهم )
اهمیت خلیج فارس؛با شروع دریانوردي و تجارت دریایی خلیج فارس نقش جهانی یافت و به یکی از گذرگاههاي مهم ارتباطی با آسیا تبدیل شد و بعد از چندي اهمیت نظامی آن حتی نقش بازرگانی آن را تحت الشعاع قرار داد وامروزه با کشف ذخیره هاي عظیم نفت د رجزایر ، اهمیت آن به شدت افزایش یافت.
جغرافیاي تاریخی
بررسی و مطالعه ي تاریخ در عرصه ي جغرافیایی آن به عهده ي علمی به نام جغرافیاي تاریخی است.
جغرافیاي تاریخی علمی است که محل دقیق حوادث و رویدادها و تأثیر مداخلات انسان در محیط طبیعی و تأثیرمحیط بر زندگی انسان را در گذشته مورد مطالعه قرار می دهد.
روژه دیون (جغرافی دان فرانسوي): جغرافیاي تاریخی نوعی جغرافیاي انسانی است که به گذشته توجه دارد.
دامنه مطالعات(کارکردهاي مهم) جغرافیاي تاریخی
1-مطالعه مرزها ،حدود و ثغور دولت ها در دوره هاي مختلف تاریخی
2- بررسی روند حرکت هاي بزرگ جمعیتی
3- بررسی روند تحولات اقتصادي و معیشتی
4- بررسی و سیر تحولات در ساخت ابزار و فن آوري در عرصه صنعت و کشاورزي
5- مطالعه راه ها و جاده هاي قدیمی
6- مطالعه مردمانی که که از این جاده ها عبور می کردند: تجار ، بازرگانان، زائران ، مبلغان مذهبی.
7- مطالعه و بررسی محل وقوع جنگ ها و مناطقی که از لحاظ نظامی اهمیت داشته اند مانند:دره ها ، گذرگاههاي طبیعی ، قلعه ها و برج ها .
8 -بررسی مکان هایی که از نظر اقتصادي و سیاسی و دینی در گذشته مهم بوده اند.
همه مواردي هستند که بازسازي گذشته را به صورت دقیق تر میسر می سازند.
مرزها پدیده اي جغرافیاي و تاریخی:
مرزها یکی از موضوعاتی هستند که در جغرافیاي تاریخی مورد توجه قرار می گیرند.
کلمه مرز در دوره معاصر وارد ادبیات سیاسی و نظامی ما شده است، در گذشته به مرزها سر حد و ثغور می گفتند.
در آغاز مرزها و سرحدات به مفهوم اولیه خود شکل طبیعی داشته نه مصنوعی. دریاها و رودها تا مدت ها از نمونه هاي مشخص و عینی مرز طبیعی بودند.
نتایج بررسی مرزها
1- بررسی ریشه ي جنگ هاي برخی از اقوام و ملت ها در گذشته و بررسی قرارداهاي مرزي بین کشورها
2- راهاي نفوذ و عبور سپاهیان و محل وقوع جنگ ها در مناطق سرحدي و مرزي
3- نقش قدرت سیاسی و نظامی حکومت ها و یا خلع آن ها در تعیین خطوط مرزي در سلسله هاي تاریخی گذشته .
نقشه هاي تاریخی:مطالعات و پژوهش هایی که در عرصه ي جغرافیاي تاریخی صورت می گیرد سرانجام به تهیه و تدوین نقشه ها و اطلس هاي تاریخی می انجامد.
اطلس: به کتابی گفته می شود که شامل نقشه ها ، تصاویر ، نمودار ، جدول و یک سلسله اطلاعات دیگر درباره ي یک موضوع و رشته ي خاص است .مانند اطلس جغرافیایی ، اطلس تاریخی.
تفاوت نقشه تاریخی با نقشه قدیمی:
نقشه اي که از شهر اصفهان در دوره شاه عباس تهیه شد یک نقشه قدیمی است و تنها به عنوان سند و مدرك تاریخی مورد توجه است.
فایده نقشه تاریخی: مراجعه به نقشه تاریخی به تاریخ پژوهان کمک می کند تا به مشاهده تاریخ بر گستره ي جغرافیا یی نائل آیند.
علت توجه مورخان به تهیه و تنظیم نقشه هاي تاریخی به جهت فراوانی نسبی اطلاعات موجود در آن است .
ضعف نقشه تاریخی:
بیشتر کمیت هاي سیاسی و نظامی را در بر می گیرد و از ارائه اطلاعات و اخبار اجتماعی ،فرهنگی ،جمعیتی و بسیاري دیگر از جلوه هاي حیات اجتماعی انسان در گذشته ناتوان هستند.
فواید نقشه هاي تاریخی
1- پی بردن به اقتدار و عظمت و اهمیت آن دوره تاریخی و یا ضعف و سستی آن.
2- پی بردن به وسعت قلمرو ، پایتخت ها ، شهرها ، شبکه ي راه هاي تجاري و نظامی ، خطوط مرزي و...

3- محلِ برخورد هاي نظامی ، مناطق استراتژیک ، شبکه ي راه ها ، مراکز فرهنگی ، اقتصادي و سیاسی یک دوره تاریخی باز شناخت و با سهولت بیشتري بررسی می شوند.

4- یکی از راههاي درك بصري رویدادهاي تاریخی (ابزاري سودمند در آموزش تاریخ)

درس چهارم: دنیاي پر رمز و راز افسانها و حماسه ها
یکی دیگر از منابع هاي بازسازي گذشته افسانه ها و حماسه هاي رایج در میان ملت ها هستند.
 مشهور است تاریخ با« افسانه »شروع می شود .
ایرانیان باستان عقیده داشتنداولین انسان و نخستین فرمانرواي روي زمین شخصی به نام کیومرث بوده است.چینی هاي باستان بر این باور بودند که اولین انسان پان کو نام داشته است که از نفس او باد و از موهایش درختان بوجود آمدند.
اقوام و ملتها با استفاده از افسانه ها :
چگونگی پیدایش انسان
ساخته شدن وسایل و ابزار ها
بنیانگذاري اعیاد و سنتها و همانند آن ها را بیان می کنند.
دلیل نامشخص و نادقیق بودن محتواي افسانه ها :
در افسانه ها به زمان و مکان پدیده ها توجهی نمی شود. اما در تاریخ هر واقعه اي زمان و مکان معینی دارد .
افسانه سفر گیل گمش به جزیره دیلمون نا مشخص بودن زمان و مکان. اما نبرد ملازگرد در 463 ق .تأسیس سلسله صفوي 907 ق. شروع جنگ جهانی اول 1914 م. داراي زمان و مکان مشخص است.
دیدگاهها موجود درباره افسانه:
هرچند افسانه ، قصه ، داستان و اسطوره ریشه جداگانه دارند اما تقریباً به یک مفهوم داستان یا سرگذشت خیالی و غیر واقعی است.
با این حال برخی بر این اعتقاد هستند افسانه ها بر اساس واقعیت ساخته شده اند و در اصل واقعی بودند اما با گذشت زمان دچار دگرگونی شده با افزوده شدن سخنان عجیب و مطالب حیرت انگیز به همراه خیال پردازي محتواي آنها با فرد سازگار نیست.
گروه دیگر معتقد هستند چون انسان ها در گذشته درباره پدیده هاي طبیعی و وقایع تاریخی آگاهی اندکی داشته اند براي بیان آنها به تخیل و پندار متوسل شده اند بنابراین افسانه ها دستاورد خیال پردازي انسانها بوده است.
چرا افسانها یکسره زاده پندار و خیال نیست؟
1- در اثر مطالعات مورخان و باستان شناسان ، شواهدي بدست آمده که با بعضی مطالب موجود در افسانها هم خوانی دارد.
داستان جنگ تروا در 1200 ق .م. که در آسیاي صغیر توسط باستان شناسان پیدا شد.
2- مفاهیم و مضامین افسانها اختصاص به یک قوم و ملت ندارد.
قهرمانان روئین تن: ایران اسفندیار، یونان آشیل،اسکاندیناوي بالدر
فرهنگ شفاهی: عامل اصلی حفظ و انتقال دانش ها، تجارب و به طور کلی فرهنگ حافظه و گفت و شنود است.
فرهنگ مکتوب : عامل اصلی حفظ و انتقال دانش ها، تجارب بشري به طور کلی آن چه فرهنگ را می سازد،کتابت است.
مهم ترین عوامل تغییر در فرهنگ هاي شفاهی:
1- حافظه انسان همواره در معرض فراموشی است. 2- در گفت و شنود همواره خطر اشتباه و لغزش وجود دارد -3 .گذشت زمان 4- تحول فرهنگ 5- اعمال سلیقه 6- نفوذ اغراض، اهداف 7- دخالت تعصبات اعتقادي و قومی
ویکو(مورخ ایتالیایی)
«افسانه ها در اصل راست و جدي بوده اند ، اما بعدها دچار تغییر شده اند»
فرهنگ شفاهی جوامع با حاکمیت فرهنگ مکتوب به پایان می رسد .
در هند حدود 1200 ق .م. فرهنگ بصورت مکتوب درآمد.
در یونان در قرن نهم ق .م. فرهنگ بصورت مکتوب درآمد.
در ایران بعد از نوشته شدن شاهنامه افسانها شکل واحدي گرفتند.
عصر طلایی در تاریخ ملت ها :
معمولاً در افسانه ها هر ملتی داراي یک عصر طلایی است یعنی عصري که سراسر آن خوبی و خوشبختی بوده و ازدرد و رنج و دشمنی اثري و خبري نبوده است.ایران باستان : دوره جمشید /محل زندگی: ورجمکرد هندباستان :عصر کریتایوگا ، چین باستان :عصر خاقان هاي نیکوکارقرار دارد.
 حماسه
حماسه بیان شاعرانه ي اعمال رزمی و پهلوانی است.  حماسه ها: حد فاصل بین افسانه و تاریخ
تفاوت افسانه و حماسه:در افسانه بیشتر راجع به پیدایش ملت ها ، سنت ها، ابزارها و پدیده ها سخن گفته می شود ، در حالی که در حماسه درباره حفظ جوامع از دستبرد دشمنان با توسل به جنگ و اعمال پهلوانی گفت و گو می شود.
دلایل توجه بیشتر به حماسه:زیرا حماسه نقش بسیار مهمی در حفظ جوامع از خطراتی که آنها را تهدید می کرده ایفا می کرد و روحیه جوانمردي و جنگاوري را تقویت می کرد.
سه مرحله گذشته ي ملت هاي بزرگ و قدیمی:
1- مرحله افسانه اي - وقایع تاریخی کاملاً دگرگون شده اند.
2- مرحله حماسی - وقایع تاریخی تا حدود زیادي دگرگون شده اند.
3-مرحله تاریخی- وقایع تاریخی کم و بیش بدون تغییر باقی مانده اند
مهم ترین عامل حفظ و اخبار تاریخی و جلوگیري از تبدیل آن ها به حماسه یا افسانه گسترش استفاده از خط است.
حکومت هاي ایران بر اساس شاهنامه(افسانه اي) :
-1 پیشدادیان 2- کیانیان 3- اشکانیان 4- ساسانیان
حکومت هاي تاریخی(واقعی ) ایران:
-1 ایلام 2- ماد 3- هخامنشیان 4- اشکانیان 5- ساسانیان
تاریخ ایران پیش از اسلام
1-دوران افسانه اي (اساطیري)/ از پیشدادیان تا دوره ي کیخسرو
2- دوران حماسی / از فرمانروایی کیخسرو تا اواخر دوره کیانی
3- دوران تاریخی / سالهاي پایانی کیانیان تا سراسر دوران فرمانروایی اشکانیان و ساسانیان
کاربرد حماسه ها و افسانه ها در تاریخ:
1- پیدایش بسیاري از آیین ها ، رسوم ، اعیاد، بناهاي شهرها،استفاده از ابزارها ، فنون و ... در افسانه ها بیان شده است.
2- بسیاري از اخبار و اطلاعاتی که در تاریخ گمشده یا تاریخ بدانها دسترسی ندارد ، در افسانها و حماسه ها قابل کشف و استفاده است. در حقیقت افسانها و حماسه ها بسیاري از کمبودها و خلاهاي دانش تاریخی بشري را تکمیل می کنند.
3- مهم ترین عرصه هاي مطالعه درباره افسانه ها و حماسه ها ،اسطوره شناسی تطبیقی است.
اسطوره شناسی تطبیقی اطلاعات فراوانی در مورد روابط اقوام و ملل ، چگونگی جدا شدن آن ها از یکدیگر ، مبادلات فرهنگی میان آنها تحول زبانها و دگرگونی فرهنگ ها بدست داده است.
4-افسانها و حماسه ها علاوه بر آنکه در بردارنده ي اطلاعات تاریخی ، ادبی و اجتماعی فراوانی درباره ملت ها هستند طرز فکر، روحیات ، آرمان ها و بطور کلی خصوصیات روحی و معنوي آنها را نشان می دهند.
درجه اعتبار و ضعف افسانه ها در تاریخ نویسی:
1- بدلیل اینکه افسانها توام با تخیل هستند براي همین باید در استفاده تاریخی از آنها شاخ و برگ ها را کنار زد.
(کیومرث نماد دوره زندگی کوه نشینی انسان در تاریخ است)
2- حماسه ها هم بیش از آنکه تاریخ را بسازند تاریخ ملت ها را در قالبی مطابق با آرمانها و آرزوهایشان در می آورند.
مواردي که در استفاده از افسانها و حماسه ها در تاریخ باید دقت کرد:
جعل - غلتیدن در دامن توهم-آلودگی به خرافات-مواجهه با شرك و کفر- درهم آمیختگی فرهنگ ها- فرو رفتن در تعصبات-پیروي از اهداف و اغراض-اغراق گویی و قوم پرست
علوم مرتبط با افسانه ها و حماسه ها:
اسطوره شناس: کسانی که به مطالعه درباره ي افسانه ها و حماسه ها (اسطوره ها) می پردازد.
1- زبان شناسی 2- روان شناسی 3- تاریخ 4- جامعه شناسی 5- باستان شناسی 6- ادبیات

درس پنجم: آثار باستانی مرز تاریک و روشن تاریخ

 یکی از مهم ترین راه هاي مطالعه گذشته آثار مادي بجا مانده از انسان هاي گذشته است که اصطلاحاً « آثار تاریخی»یا « آثار باستانی » نامیده می شود.
تعریف آثار باستانی
آثار باستانی به بناهاي تاریخی ، مجسمه ها ، فسیل هاي انسانی ، بناها ، اشیاء، سنگ نبشته ها و بطور کلی همه آثاري که ساخته ي دست و اندیشه ي انسان هاي گذشته هستند و یا به نحوي با زندگی او ارتباط دارند گفته می شود.نسخه هاي خطی ،اسناد کهن، بناهاي تاریخی و ...
باستان شناسی : علمی است که با شناسایی آثار بجا مانده از انسان هاي گذشته و مطالعه و بررسی آن ها دانش تاریخی انسان افزایش می یابد.
باستان شناس : کسی است که با گردآوري اشیاء و ابزارهاي قدیمی و طبقه بندي آن ها و پژوهش درباره ي آنها می پردازد.
دانشجویان این رشته آموزش هایی درباره ي چگونگی شناسایی و کشف آثار ، تعیین سن آنها ، فنون حفاري و کاوش ، شناخت دوران هاي تاریخی و ویژگی هاي هر دوره و مواردي از این قبیل می پردازد.
مراحل کار باستان شناسان :
1- مرحله کشف و شناسایی مکان هاي آثار باستانی و تاریخی
2- مرحله ي کاوش و حفاري
3- مرحله ي استخراج و تنظیم اطلاعات
مرحله کشف و شناسایی آثار باستانی و تاریخی
منابع شناسایی: 1-بناهاي تاریخی سالم 2- ویرانه هاي تاریخی -3 منابع نوشتاري(کتاب تاریخی و سفرنامه ها) 4- عکس برداري با دوربین هاي بسیار قوي
مرحله ي کاوش و حفاري
حفاري و جستجو براي یافتن آثار باستانی مشکل ترین و مهم ترین کار باستان شناسی محسوب می گردد که در آن دانش و تجربه ي باستان شناس به محک زده می شود زیرا آنچه یک باستان شناس در حین حفاري می بیند و می آزماید ، تکرار پذیر نیست به همین جهت لازم است کوچک ترین آثار گردآوري و تمام جزئیات با دقت ثبت و گاه در مواقعی که حفاري منجر به از بین رفتن آثار می شود بهتر است عکس برداري شوند و حتی گفته می شوداز انجام آن خودداري شود.
مرحله ي استخراج و تنظیم اطلاعات
در مرحله ي استخراج و تنظیم اطلاعات به کارهایی مانند:
تاریخ گذاري آثار ، شناسایی مواد بکار رفته در آن ها و ارائه ي آگاهی هاي تاریخی بر اساس آنها می پردازد.
تعیین سن آثار باستانی:
-1 استفاده از شواهد نوشتاري        2- سال یابی به کمک کربن 14
-3 سال یابی پتاسیم – آرگون          4- تعیین سن بر اساس حلقه هاي تنه درختان
استفاده از شواهد نوشتاري:
الف) وجود کتیبه هایی در بناهاي تاریخی که توضیحاتی درباره زمان ساخت آن نوشته شده است.
ب)پیدا شدن لوح یا سکه در میان آثار باستانی
ج) رجوع به نوشته هاي مورخان ، سیاحان و مسافران درباره یک اثر
 سال یابی به کمک کربن 14
از مشهور ترین روش هاي مورد استفاده ي باستان شناسان است که در اواسط قرن بیستم ابداع شد.
کربن 14 عنصري است که بین اتم هاي نیتروژن و پرتوهاي کیهانی بوجود می آید.گیاهان از طریق فتوسنتز و  حیوانات از طریق تغذیه مقداري از کربن 14 را جذب می کنند.این عنصر با گذشت زمانی نسبتاً طولانی اما مشخص به نیتروژن تبدیل می شود.
تا زمان حیات موجود زنده فرایند جذب کربن 14 و تبدیل آن تکرار می شود، اما با مرگ موجود زنده فرایند جذب کربن 14 متوقف می شود.در حالی که روند تبدیل آن به نیتروژن ادامه دارد.تجزیه کربن 14 با سرعت زمانی معین و منظمی انجام می شود .از نظر آنها حدود 5700 سال طول می کشد تا میزان کربن 14 موجود در بقایاي یک موجود داراي این کربن نصف شود.
 دانشمندان این دوره زمانی ثابت (حدود 5700 سال) اصطلاحاً« نیمه عمر »کرین 14 نامیده اند.
دوره زمانی که از روش کربن 14 می توان براي تعیین سن آثار استفاده کرد حداکثر 70 هزار سال است.
 سال یابی پتاسیم – آرگون:
از این روش براي سن آثار باستانی چند صد هزار تا چند میلیون سال استفاده می شود.
پتاسیم عنصري است که در پوسته زمین بویژه سنگ هاي آتشفشانی یافت می شود.با گذشت زمان مقداري از پتاسیم در فرایندي شبیه به کربن 14 به گاز آرگون تبدیل می شود .هرگاه غلظت پتاسیم و آرگون موجود در یک نمونه سنگ قدیمی اندازه گیري و با میزان آن در طبیعت مقایسه شود امکان تعیین سن تشکیل آن سنگ فراهم می شود با همین روش قدیمی ترین اجساد انسانی به دست آمده در قاره ي افریقا با قدمت 2 تا 4 میلیون سال تاریخ گذاري شده اند.
تعیین سن بر اساس حلقه هاي تنه درختان:
هر یک از حلقه هاي تنه درختان به طور معمول در طی یک سال بوجود آمده اند.
نکته : پهناي حلقه هاي مربوط به هرسال با بقیه متفاوت است.
تعیین سن بر اساس حلقه تنه درختان با تهیه نمودارهاي نمونه براي درختان هر ناحیه انجام می گیرد.
کاربرد مطالعات باستان شناختی در تاریخ نویسی:
دوران پیش از تاریخ: آثار باستانی مهم ترین منبع کسب آگاهی هستند.
دوران تاریخی : -1تأیید و تبیین یا رد آنچه در نوشته هاي تاریخی وجود دارد.(هجوم اقوام شمالی به چین ، دیوار چین)
-2 روشن ساختن مسائلی از تاریخ که درمنابع مکتوب نیست و یا بسیار کم به آنها توجه شده است.روشن ساختن تاریخ واقعی ایران ، کسب اطلاع از زندگی روزمره یا اوضاع اجتماعی که سکه ها ، نقوش و ظروف بدست می دهند.
ملاحظات مورخان در استناد به آثار تاریخی:
1-تأیید شدن اطلاعات توسط افراد متخصص در باستان شناسی
2-عرضه آثار جعلی
3- نقض شدن آثار بوسیله آثار جدیدتر
حفظ آثار تاریخی به عنوان مدرك:
  یک اثر تاریخی پس از کشف بایددر صورت نیاز « نگهداري »و« مرمت » شود.
تقسیم آثار باستانی جهت حفظ و مرمت
1-آثار منقول : آثار منقول آنهایی هستند که به موزه ها منتقل شده و در آنجا بازسازي و نگهداري می شوند مانند ظرف ها، ابزارها،سلاح ها.
2- آثارغیرمنقول : آثارغیرمنقول :همچون بناها در محل خود حفاظت و نگهداري می شوند.
مراقبت از بناها:
1- جلوگیري از سرقت            2- ایمن سازي در برابر حوادث طبیعی
3- ترمیم خرابی ها               4- نگهداري در مکان هاي امن (دما و نور)
مهم ترین نکته در بازسازي بناها حفظ هویت تاریخی و حقیقی آنها می باشد .
سازمان میراث فرهنگی ،گردشگري و صنایع دستی » در ایران مسئولیت مراقبت از آثار باستانی را
برعهده دارد.
موزه ها گنجینه آثار باستانی:
مهم ترین مکان نگهداري آثار و اشیاي تاریخی موزه ها هستند.
کلمه موزه: کلمه موزه از ریشه یونانی موزیون گرفته شده است که به معابد رب النوع هاي یونانی گفته می شود.
عوامل پیدایش و رشد روحیه گردآوري مجموعه هاي آثار تاریخی:
رشد احساسات ناسیونالیستی و علاقه به هویت ملی
تمایل ذاتی بشر به نگهداري اشیاي کمیاب و گرانبها
پیشرفت علمی و افزایش آگاهی نسبت به اهمیت این آثار در شناخت بهتر زندگی گذشتگان .
موزه هاي معروف جهان:
1- موزه لوور پاریس                        2- موزه بریتانیا در لندن
-3 موزه ارمیتاژ سن پطرزبورگ            4- متروپولیتن درنیویورك
 در ایران مهم ترین موزه ي آثار تاریخی« موزه ي ملی ایران »است که در تهران قرار دارد.

درس ششم: سکه ها آیینه گذشته ها
سکه : پول فلزي که می توان با آن چیزي خرید.
سکه شناسی : علمی که به سازنده ،چگونگی ساخت ، رواج ، نقش ها و اهمیت آن می پردازد.
کهن ترین سکه یافته شده در جهان متعلق به سناخریب پادشاه آشور است که در حدود 700 پیش از میلاد تهیه شده بود.
در همین حدود در لودیه سکه هایی از جنس الکتروم ضرب شد.
سکه هایی که کرزوس پادشاه لودیه رواج داد به کرزوئید(کروزسی) معروف شد.
داریوش هخامنشی سکه هاي دریک طلا و شکل نقره را رواج داد.
بانک:مؤسساتی که سرمایه اضافی مردم را حفظ و به متقاضیان وام می دادند .
صرافی: مراکزي که سکه هایی سرزمین هاي گوناگون را تعویض می کردند.
 اختراع پول پس از کشف« اختراع چرخ و خط » و « آتش و آهن » مهم ترین دستاورد تمدن بشري بوده است.
چگونگی ساخت سکه در گذشته و حال:دو روش ساخت: 1- قالب ریزي 2-ضرب
 روش قالب ریزي
در این روش قالب هایی از گل رس و گچ تهیه می شد که تصویر رو و پشت سکه بر آن نقش می بست .سپس قالبهارا به هم چسبانده و از بالا فلز ذوب شده در آن می ریختند ، پس از سرد شدن قالب ها را شکسته سکه را بیرون می آوردند.این نوع سکه ها بیشتر در چین و هند ساخته می شد.
روش ضرب
1- ابتدا فلز بصورت ورق نازك بریده می شد.
2-فلزات نازك بصورت قطعاتی مدور که پولک گفته می شد بریده می شدند.
3- نقش مورد نظر را روي سر سکه« دو قطعه فلز فولادي یا چدنی که شبیه     میخ بود »به صورت معکوس حک می کردند.
4- سر سکه پایینی را روي سندان قرار داده پولک را گرم کرده روي سر سکه پایینی قرار داده سر سکه بالایی را روي پولک قرار داده با چکش بر آن می کوبیدند.
جنس سکه:
طلا و نقره به دلیل اینکه فلزاتی قالب پذیر بودند و در برابر گرما و رطوبت مقاوم هستند براي ضرب سکه  ها مورد استفاده بودند.
سکه طلا: معمولاً در معاملات بزرگ و با دیگر کشورها به کار می رفت و ضرب آن مخصوص پادشاهان مستقل بود.اگر حاکم کشوري چنین سکه اي را ضرب می کرد به معنی شورش بود.
نقره: در بازار داخلی کاربرد بیشتر و همگانی تري داشت.
مس ، آهن ،آلومینیوم و سرب نیز براي ضرب سکه استفاده می شد.گاه ترکیبی (آلیاژي )از دو یا چند فلز استفاده می گردید.
واحد پول:
معمولاً هر سکه نامی دارد که واحد پول کشوري است که در آن رایج می باشد.این نام مانع اشتباه در شناسایی سکه می گردد.در دوره اسلامی به سکه طلا دینار، به سکه نقره درهم، و به سکه مسی فلس می گفتند.
واحد یونانی(دینار، درهم، فلس)          ترکی- مغولی:تومان ،آقچه
هندي:مهر،تَنگه                               اروپایی: منات، ریال،لیره
مراحل کار سکه شناس:
1- یافتن: روش یافتن سکه روشی باستان شناسی است.
سکه ها به همراه دیگر آثار باستانی ، تعمیر یا تخریب یا کاوش هاي غیر مجاز بدست می آیند.
سکه شناس خود به تنهایی به حفاري نمی پردازد بلکه از نتیجه کار باستان شناس استفاده می کند.
2- پاك کردن: سکه ها باید در آزمایشگاه ویژه اي پاك شوند.
3- شناسایی: از این زمان کار تخصصی سکه شناس آغاز می شود. او از تحقیقات دیگران و فهرست سکه هاي شناسایی شده نیز بهره می گیرد.
4- طبقه بندي:
سکه شناس سکه هاي شناسایی شده را بر اساس معیارهاي تاریخی ، جغرافیایی و دودمانی طبقه بندي می گردند.
در ثبت سکه مشخصات زیر جمع آوري می شود:
1-دوره ي ضرب سکه 2- حاکم ضرب کننده 3- جنس 4- وزن 5- قطر دایره سکه
6- مشخصات ویژه(ساییدگی،شکستگی،بریدگی،لحیم خوردگی،سوراخ ،ضرب مجدد) -7 زمان ضرب 8- مکان ضرب 9- متن روي سکه 10 - متن پشت سکه
5- انتشار: نتایج کار سکه شناس پس از طبقه بندي به صورت فهرست(کاتالوگ) منتشر می گردد تا مورد استفاده مورخان و محققان و نیز سکه شناسان قرار گیرد.
استفاده تاریخی از سکه:
1- تاریخ سیاسی:
سال شماري دقیق از حکام ، تعداد، سالهاي حکومت و توالی آنها بدست می دهند.
بنده شاه ولایت صفی/به گیتی صاحبقرانی/زد از توفیق حق عباس ثانی/ز بعد هستی عباس ثانی/صفی زد سکه صاجبقرانی
همچنین از نسب آنها ، پیدایش دودمانهاي جدید حکومتگر ، مدعیان حکومت و شورش ها و فتوحات خبر می دهند.
2- تاریخ اقتصادي:
سکه ها با وزن و عیار خود توان اقتصادي دولت ها و با پراکندگی خود رواج تجارت را نشان می دهند.
وجود سکه هاي مسی کم ارزش فراوان نشان دهنده نیازمندي مردم به لوازم روزمره است.
عیار پایین سکه نشان دهنده فساد مالی حکام ، ضعف ضرابخانه و ناتوانی اقتصادي است. 
پنهان کردن سکه ها در زیر زمین یا خمره ها نشان دهنده عدم امنیت می باشد.
3-تاریخ مذهبی:
سکه ها گرایش هاي دینی دولت هاي ضرب کننده را نشان می دهند.
شیعه یا سنی بودن ، روابط با خلیفه یا پاپ از طریق سکه مشخص می گردند.
از بهر خیر این سکه را کلب علی عباس زد.
به گیتی آنکه اکنون سکه صاحبقرانی ز توفیق خدا کلب علی عباس ثانی زد.
4-تاریخ هنري : خط ، زبان و هنر هر قوم بر سکه هاي آن قوم نقش می بندد.
5- جغرافیاي تاریخی:می توان با نام دقیق شهر و محل ضرب آن آشنا شد.سکه لاري : چون در لار ضرب می شدندنام لاري به آنها داده شد.
6- باستان شناسی: مشخص کردن عمر بناهاي تاریخی

درس هفتم : هنر و تاریخ
تجسم گذشته در آثار هنري:
هر اثر هنري را می توان گونه اي رخداد تاریخی دانست که تا زمان حال باقی مانده است و به محقق این امکان را می دهد که از دریچه آن با دورانهاي گذشته ارتباط برقرار کند .
محققان نقاشی را قدیمی ترین هنري می دانند که انسانی آفریده است.
زمان آفرینش کهن ترین نقاشی هاي شناخته شده به حدود 20 هزار سال بر می گردد.این آثار در دل غارها اسپانیا و فرانسه ترسیم شده اند مشتمل بر حیواناتی هستند که به دست انسان شکار شده اند.
هدف نقاشان ماقبل تاریخ از ترسیم این نقوش چه بوده است؟
پژوهشگران معتقدند این نقاشی ها به دلیل اعتقاد انسان هاي نخستین به قدرت جادویی موجود در آثار هنري کشیده شده اند. به این معنی که پیکر نگاران ماقبل تاریخ می پنداشتند کشیدنِ شکلِ حیوان زخم خورده و از پاي درآمده ،جریان شکار را در عالم واقع آسانتر و نتیجه بخش تر خواهد نمود.
سبک : براي شناخت بهتر دگرگونی ها ، آثار را بر اساس معیار هایی مانند زمان و مکان آفرینش و نیز شکل و محتواي آنها طبقه بندي کرده تحت عنوان سبک هاي مختلف نام گذاري می کنند.
سبک هنري: ویژگی ها و مشخصات صوري مربوط به یک دوره هنري گروه و یا شخص معین را می گویند.
کاربرد نقاشی در تاریخ نویسی:
1- تاریخ اجتماعی
با بررسی یک اثر نقاشی می توان پیرامون تاریخ اجتماعی کشورهاي مختلف در مقاطع خاصی از زمان به دست آورد:
نوع و شکل لباس و آرایش طبقات اجتماعی، انواع غذاهاي مرسوم ، شیوه کاربرد تزئینات و دکوراسیون داخل بناء،نوع حمل و نقل رایج ،آداب و رسوم برگزاري مراسم مختلف مانند:ازدواج ،جشن ها مهمانی و...
2- تاریخ فرهنگ و تمدن:
در زمینه عقاید و آداب و رسوم مذهبی ، تفکرات غالب فلسفی ، شکل و شیوه دادوستد و شیوه معماري و شهرسازي و مسائل تعلیم و تربیت و نوع آلات موسیقی مطلب زنده و گویا در تابلوهاي نقاشی یافت می شوند.
عقاید اساطیري مردم میان دو رود در نقاشی هاي روي سفالها تجلی کرد.
نقاشی هاي قرون وسطی آیینه اي از عقاید دینی مسیحیان است.
3- تاریخ سیاسی: شناخت سیاستمداران و اهمیت مرتبه هر یک از آنها مانند تابلوي صلح عباس میرزا
4- تاریخ نظامی:
می توان با انواع سلاحهاي مورد استفاده ، شکل و شیوه آرایش جنگی و وسایل و ادوات نظامی و لباس ، تجهیزات سربازان و افسران و چهره ي فرماندهان مشهور تاریخ در هر عصر آشنا شد.
5- تاریخ هنر:سیر تحولات نقاشی در دوره هاي مختلف
حجاري و مجسمه سازي:
همپاي نقاشی از نخستین هنرهاي آفریده دست بشر می باشد.
کهن ترین حجاري شناخته شده در غارهاي محل زندگی انسانهاي ماقبل تاریخ حک گشته اند.
در آغاز راه همانند نقاشی از اعتقاد انسان ها به نیروي جادویی نشأت گرفته است.
همانند نقاشی سبک هاي مختلفی را به خود دیده است.
کاربرد آنها:
تاریخ فرهنگ و تمدن، تاریخ اجتماعی و سیاسی
حجاري مربوط به دوره هخامنشیان در نقش رستم فارس که پادشاه در مقابل آتشدانی افروخته به سوي نماد اهورا مزدا رو به سمت شرق ایستاده است تصویري درست تر از عقاید دینی رایج در دوره هخامنشیان ارائه دهند.
نقوش پلکان کاخ آپادانا(نوع لباس ،آرایش و محصولات اقتصادي) و چگونگی باریابی نمایندگان ملل به دربار شاه
برخی نقوش اساطیري در تخت جمشید مانندکشتن دیو خشکسالی توسط شاه هخامنشی مؤید نگرانی خاطرهمیشگی ایرانیان نسبت به مشکل کم آبی است
نمایش و تاریخ:
 نمایش نیز نوعی اعمال جادویی بوده است.آنها معتقد بودن با تقلید حرکات و حالات موجودي که« توتم »قبیله محسوب می شده است قدرت او را از آن خود خواهند کرد.
با پدید آمدن کشاورزي نمایش در قالب مراسم جادویی طلب باران یا مراسم شادي شکرگزاري به حیات خود ادامه داد.
از دل همین نمایش ها آیینی در یونان باستان تئاتر بوجود آمد. هرودوت از اجراي نوعی نمایش خاص در سالروزقتل گئومات مغ خبر داده است.و اجراي نمایش سوگ سیاوش در نواحی مختلف ایران رایج بوده است.
شاخص ترین نمایش آیینی ایرانی تعزیه یا شبیه خوانی است. اجراي این نمایش از دوره صفویه رایج شده است.
تعزیه تنها نمایش بومی – مذهبی در جهان اسلام است.
نقالی: از دیگر نمایش ها بومی – سنتی ایران می باشد که نقال تمام نقش قهرمانان را با تگ گویی (مونولوگ) بازي می کند.
پرده خوانی : گاه نقالی در کنار پرده هاي مزین به نقاشی قهرمان شاهنامه یا مقدسین مذهبی اجرا می شود این نوع نقالی را پرده خوانی می گویند.شاید نقالان تنها آموزگاران تاریخ قبل از تأسیس مدارس هستند.
کاربرد نمایش در تاریخ:
1-دریچه اي بسوي فرهنگ یک ملت هستند.
2- متون باقی مانده آنها متونی ادبی هستند که به روشن تر شدن تاریخ ادبیات بخصوص ادبیات مذهبی و عامیانه یاري می رسانند.
3- متون مزبور داراي تکیه کلام ها ، اصطلاحات ، موسیقی متن و عناصر صحنه هستند که می توانند براي محققان تاریخ اجتماعی وتاریخ هنر از عصر صفوي به این سو مفید باشند.
4- نمایشنامه هاي اروپایی نیز به لحاظ جزئیات لباس ، بازیگران ، چهره نگاري آنان و تزئینات و تجهیزات صحنه نمایش به مشخص شدن آداب و رسوم اجتماعی دوران گذشته یاري می رسانند.
فیلم و سینما:
تلاش دانشمندان براي ثبت حرکت در سال 1895 م توسط برادران لومیر نتیجه داد و نخستین فیلم متحرك در پاریس به نمایش درآمد.
تقسیم فیلم ها: 1- خبري 2- مستند 3- داستانی
کاربرد فیلم و سینما در تاریخ نویسی:
فیلم خبري : مستقیم ترین منابع و شواهد از وقایع مختلف سیاسی ، اجتماعی ،اقتصادي ، هنري و ...هستند.
فیلم مستند:این نوع فیلم بزودي می توانند به منبعی براي تاریخ بدل شوند.
ساخت هواپیماي جت در 1960 م در سال 2007 م یک منبع تاریخی است.
در صورتی که فیلم هاي خبري و مستند مورد نقد کامل قرار گیرند می توانند از یک سند کتبی ، تابلوي نقاشی یاعکس مدارکی جالب تر و قطعی تر ارائه دهند.
فیلم ها علاوه بر ثبت رویدادهاي مهم ، ثبت صحنه هایی از نحوه زندگی افراد عادي بهترین سند را در این زمینه پیش روي مورخان قرار می دهد.
عکس هاي تاریخی:
عکاسی خاطره هر آنچه را که در سیر زمان نابودشدنی است ، حفظ نموده است و آن را به ساده ترین شکل دراختیار مورخان قرار داده است.
درعکس ها هاي تاریخی موضوعاتی مانند چهره رجال سیاسی و فرهنگی ، صحنه هاي نبرد ، انقلاب ها ، ملاقات ها و ... ثبت شده اند.
عکس ها به عنوان شواهد مستند می تواند به روشن تر شدن مباحث تاریخی کمک کنند. از طرف دیگر به تفهیم بهتر مطالب تاریخی یاري می رسانند.
با انتخاب عکس هاي مناسب می توان از این منبع در جهت تفسیر حوادث و رویدادها نیز استفاه کرد.
استفاده از منابع هنري در تاریخ نگاري:
1- اصالت اثر هنرهاي تجسمی مورد تأیید متخصصان فن باشد.
آثار نیمه تقلبی: مدتها پس از آفرینش یک اثر هنري ، افرادي ، حتی بدون قصد و فریب و نیرنگ در جهت تعمیر و مرمت اثر، شکل آن را تغییر دادند .
2- استفاده از منابع هنري بخصوص در تألیف تاریخ اجتماعی نباید به شاهکارها    روي آورد.
3-در فیلم و سینما مونتاژ مهمترین عامل تحریف می باشد.
4-صداگذاري یکی دیگر از عوامل تحریف در مقوله فیلم سینماست.
5- فیلم هاي خبري تکه هایی از فیلم هستند و محقق باید نسخه کامل را ببیند.
6-در عکاسی به وسیله مونتاژ می توان وقایعی که رخ نداده را بطور مصنوعی ایجاد کرد. همچنین عکس ها جهت استفاده باید دقیقاً معرفی ،تدوین و آماده سازي شوند.